Teoria dobrego wychowania przy stole mówi o hierarchii, czytelności gestów i szacunku dla innych. W praktyce ustawienie sztućców ma sprawić, że wszyscy przy stole rozumieją się bez słów – od kelnera w restauracji po gospodarza domowej kolacji, a talerz nigdy nie wygląda jak „pole bitwy”. Poprawne ułożenie sztućców to prosty sposób, żeby wyglądać na osobę obywatą w świecie, nawet jeśli na co dzień jada się głównie przy biurku.
Podstawowy układ sztućców – co gdzie leży
Punkt wyjścia jest zawsze ten sam: sztućce leżą przy talerzu w takiej kolejności, w jakiej będą używane – od zewnątrz do środka. To zasada, która działa zarówno w domu, jak i na wystawnym bankiecie.
Po prawej stronie talerza, licząc od zewnątrz, układa się nóż(e) i ewentualnie łyżkę. Ostrza noży są skierowane do środka, w stronę talerza, nie na sąsiada. Najbardziej zewnętrzny nóż lub łyżka będzie użyty jako pierwszy. Po lewej stronie leżą widela(e) – również od najdalszego (pierwsze danie) do najbliższego talerza (danie główne).
Sztućce do deseru najczęściej znajdują się powyżej talerza – łyżeczka i ewentualnie widelczyk ułożone poziomo. Łyżeczka ma trzonek skierowany w prawo, widelczyk – w lewo. Przy prostszych nakryciach część gospodarzy kładzie je dopiero razem z deserem, co jest jak najbardziej akceptowalne.
Jak trzymać sztućce: „kontynentalnie” czy „amerykańsko”
Na europejskich przyjęciach dominuje styl kontynentalny, choć seriale i filmy wprowadziły też sporo zamieszania stylem amerykańskim. Warto znać oba, ale w Polsce bezpieczniej wypada się w wersji kontynentalnej.
Styl kontynentalny (europejski)
W stylu kontynentalnym nóż jest w prawej ręce, widelec w lewej – i tak zostaje przez całe danie. Kęs jedzenia odcina się nożem, a widelcem od razu wkłada do ust, bez odkładania noża na talerz co chwilę. Zęby widelca zazwyczaj skierowane są w dół.
Chwyt noża i widelca powinien przypominać trzymanie długopisu, a nie narzędzia ogrodowego. Dłoń jest lekko cofnięta, ruch wychodzi z nadgarstka, nie z całej ręki. Widać wtedy od razu, że nad talerzem panuje porządek, a nie walka o przetrwanie.
Styl kontynentalny uważa się za bardziej formalny i stosuje się go na oficjalnych kolacjach, weselach, spotkaniach biznesowych. Jeśli gospodarzem jest ktoś z Europy kontynentalnej – to jest domyślna wersja.
Styl amerykański (tzw. „zigzag”)
W stylu amerykańskim krojenie odbywa się podobnie: nóż w prawej, widelec w lewej. Różnica zaczyna się po odcięciu kilku kęsów. Wtedy nóż odkłada się na brzeg talerza, a widelec wędruje do prawej ręki, zębami do góry, i w tej formie jedzenie trafia do ust.
Ten sposób jest widoczny zwłaszcza w krajach anglosaskich. W Polsce bywa postrzegany jako „filmowy”, ale na formalnych europejskich przyjęciach lepiej trzymać się wersji kontynentalnej. Na mniej zobowiązujących spotkaniach nikt jednak raczej nie będzie tego punktu analizował.
Rozmieszczenie sztućców do różnych dań
Pełny, rozbudowany serwis potrafi onieśmielić, ale układ zawsze opiera się na tych samych zasadach: od zewnątrz do środka, noże i łyżki po prawej, widelce po lewej.
Układ przy większej liczbie dań
Przy kolacji składającej się z przystawki, zupy, dania głównego i deseru typowy układ może wyglądać tak:
- po prawej stronie (od zewnątrz): łyżka do zupy, nóż do ryby (jeśli jest), nóż do dania głównego;
- po lewej stronie (od zewnątrz): widelec do przystawki, widelec do ryby, widelec do dania głównego;
- nad talerzem: łyżeczka i widelczyk do deseru.
Sztućce do ryby mają nieco inny kształt (szerszy nóż, bardziej płaski, widelec o krótszych zębach), ale jeśli ich nie ma – zwykły komplet w zupełności wystarczy. Nikt rozsądny nie ocenia gości po obecności noża do ryby, bardziej po tym, czy ktoś nie przerabia go na szpikulec.
Sztućce pomocnicze i specjalne
Przy stole mogą pojawić się także sztućce specjalne, na przykład:
- nożyk do masła – mały, tępy, zwykle leży na talerzyku do pieczywa, po lewej lub nad talerzem;
- szczypczyki do cukru – przy cukiernicy, używane przy herbacie lub kawie;
- łyżeczka do espresso – mała, krótka, trafia razem z filiżanką;
- szczypce do sałaty lub łyżka + widelec do serwowania – umieszczane w półmiskach.
Zasada jest prosta: sztućce, którymi się nakłada z półmisków, nie wędrują na „własny” talerz jako sztućce osobiste. To osobna kategoria – sztućce serwingowe.
Najważniejsze: sztućce leżą zawsze w kolejności użycia – od zewnątrz do środka, niezależnie od liczby dań i skomplikowania zastawy.
Co mówią sztućce odłożone na talerz
Najciekawsza część tematu nie siedzi na obrusie, tylko na talerzu. Ułożenie sztućców w trakcie posiłku jest czytelnym sygnałem dla obsługi lub gospodarza, czy ktoś skończył, robi przerwę, czy można zabierać talerz.
Pozycja „w trakcie jedzenia”
Jeśli jest przerwa w jedzeniu, ale planuje się wrócić do dania, sztućce odkłada się na talerz w lekkim kącie. Popularny, czytelny układ:
- widelec i nóż tworzą kąt, jak wskazówki zegara pokazujące godzinę 20:00 (widelec) i 16:00 (nóż), skrzyżowane w dolnej części talerza;
- innym wariantem jest „odwrócone V” – końcówki trzonków na brzegu talerza, zęby widelca i ostrze noża skierowane do środka.
Ważne, żeby oba sztućce leżały na talerzu, a nie częściowo na obrusie. Dla obsługi to jasny sygnał: danie jest w trakcie, talerza nie ruszać.
Pozycja „skończone”
Zakończenie posiłku sygnalizuje się, układając widelec i nóż równolegle, najczęściej na godzinie 16:20 (wskazówki skierowane lekko w prawo w dół). Zęby widelca mogą być skierowane do góry lub w dół, zależnie od szkoły, ale ostrze noża zawsze do środka, w stronę widelca.
Ten układ oznacza: można zabierać talerz, nie będzie dalszego podjadania. W dobrych restauracjach obsługa wie, że dopiero wtedy wypada zaproponować deser lub kawę.
Gesty, których lepiej unikać
Na talerzu nie stawia się „namiotów” ze sztućców, nie wbija się widelca w jedzenie i nie pozostawia noża ostrzem na zewnątrz. Nóż położony na obrusie wysmarowany sosem to prosty sposób, żeby poplamić wszystko dookoła i utrudnić życie osobie sprzątającej.
Nie ma też potrzeby tworzenia „kodów” z internetu (typu widelec w lewo – „nie smakowało”). Obsługę interesuje przede wszystkim to, czy ktoś je dalej, czy zakończył. Reszta to zbędne kombinacje.
Najczęstsze błędy przy ustawianiu sztućców
Na początek wystarczy unikać kilku naprawdę podstawowych wpadek. Cała reszta to już kosmetyka i estetyka.
- Sztućce za blisko krawędzi stołu – trzonek powinien leżeć kilka centymetrów od brzegu, żeby ręka miała miejsce i żeby nic nie spadało przy lekkim potrąceniu stołu.
- Sztućce „łamiące” linię talerza – górne końce noża, widelca i łyżki powinny być na jednej wysokości, równolegle do siebie. Krzywe ułożenie od razu rzuca się w oczy.
- Za dużo sztućców – jeśli na stole pojawiają się trzy noże i cztery widelce, a planowane są dwa dania, powstaje chaos. Sztućce lepiej dobierać realistycznie do menu.
- Sztućce źle dopasowane do talerzy – gigantyczne noże przy małych talerzykach deserowych wyglądają dziwnie. Przy ciasnym stole lepiej wybrać mniejsze formy.
Nawet jeśli zastawa nie jest idealnie „pod linijkę”, schludne, logiczne rozmieszczenie jest ważniejsze niż perfekcyjna symetria. Goście i tak zapamiętują głównie atmosferę i rozmowy, nie milimetrowe odchylenia.
Ustawienie sztućców w domu a w restauracji
Domowe przyjęcia rządzą się nieco innymi prawami niż restauracyjne serwisy, ale podstawowe reguły są zaskakująco podobne.
W domu można pozwolić sobie na prostszą wersję nakrycia: po prawej jeden nóż i łyżka, po lewej jeden widelec, sztućce do deseru doniesione później. Ważne, żeby każdy wiedział, który komplet jest jego i żeby nie trzeba było się przepychać łokciami między zbyt gęsto rozłożonymi nakryciami.
W restauracji obsługa dostosowuje liczbę sztućców do wybranego menu. Gdy dania zamawiane są stopniowo, sztućce często są dokładane do każdego kolejnego talerza. Jeśli coś jest niejasne, lepiej po prostu poczekać, aż kelner poda kolejne nakrycie, zamiast sięgać po sztućce sąsiada „bo wyglądają bardziej odpowiednio”.
Minimalny „pakiet startowy” zasad
Na koniec warto zebrać podstawy w jednym miejscu – to wystarczy, żeby komfortowo odnaleźć się przy większości stołów.
- sztućce leżą przy talerzu w kolejności użycia: od zewnątrz do środka;
- prawa strona – noże (ostrze do środka) i łyżki, lewa – widelce;
- sztućce deserowe nad talerzem lub podawane z deserem;
- w trakcie jedzenia – sztućce na talerzu pod kątem, nie równolegle;
- po zakończeniu – nóż i widelec równolegle, „na godzinie 16:20”;
- styl kontynentalny (nóż prawa, widelec lewa, bez przekładania) jest najbardziej uniwersalny w Polsce;
- sztućce nie dotykają obrusa częścią roboczą (ostrze, zęby, łyżka).
Znajomość tych kilku prostych reguł sprawia, że zamiast zastanawiać się „którego widelca użyć”, można spokojnie skupić się na rozmowie i jedzeniu. A o to w dobrych manierach przy stole chodzi najbardziej.