Poprawne ustawienie szachów to absolutna podstawa sensownej gry. Bez tego nawet najlepsze podręczniki i filmiki niewiele dadzą. Wbrew pozorom chodzi nie tylko o to, gdzie stoją figury, ale także o właściwą orientację szachownicy i wygodę gry. Raz nauczone, prawidłowe ustawianie bierków wchodzi w nawyk i zajmuje dosłownie kilkadziesiąt sekund. Poniżej znajduje się prosty, praktyczny opis, który pozwala ustawić szachy poprawnie za pierwszym razem – i za każdym kolejnym.
Szachownica i bierki – co dokładnie powinno leżeć na stole
Na start potrzeba pełnego, standardowego zestawu szachowego. To znaczy: szachownica 8×8 pól oraz 32 bierki – 16 białych i 16 czarnych. Wszystkie inne warianty (szachy podróżne, magnetyczne, dekoracyjne) i tak opierają się na tym samym układzie pól i figur.
W komplecie powinny znaleźć się:
- 8 pionków każdego koloru,
- 2 wieże każdego koloru,
- 2 skoczki (konie) każdego koloru,
- 2 gońce każdego koloru,
- 1 hetman (królowa) każdego koloru,
- 1 król każdego koloru.
Najwygodniej jest przed rozpoczęciem układania szybko przeliczyć bierki. Brak jednego pionka albo wieży to klasyczny powód późniejszych frustracji, kiedy w połowie partii wychodzi, że „czegoś tu brakuje”. Im wcześniej zostanie to wychwycone, tym mniej nerwów w trakcie gry.
Szachownica powinna być ustawiona na stabilnym, płaskim podłożu. Róg stołu nie jest dobrym pomysłem – łatwo wtedy potrącić figury. Warto też zadbać o dobre oświetlenie, szczególnie jeśli kolory pól są do siebie zbliżone (np. ciemnozielone i czarne wyglądające podobnie przy słabym świetle).
Orientacja szachownicy – którą stroną do kogo
Najczęstszy błąd początkujących to od razu ustawianie figur bez sprawdzenia, czy szachownica nie leży „do góry nogami”. To jedna mała rzecz, a potrafi zepsuć całą partię, bo nagle roszada wychodzi „dziwnie”, a hetman startuje z niewłaściwego koloru pola.
Podstawowa zasada: białe pole w prawym dolnym rogu
Najważniejsze jest jedno proste zdanie: białe (jasne) pole musi być w prawym dolnym rogu każdego z graczy. Siedząc przed szachownicą, dolne prawe pole (z perspektywy własnej) ma być jasne. To działa symetrycznie – u przeciwnika, z jego perspektywy, też.
Jeśli szachownica ma oznaczenia (litery i cyfry), to dodatkowo łatwo skontrolować układ: pole w prawym dolnym rogu gracza białymi to h1, a w prawym dolnym rogu gracza czarnymi – a8. W wielu kompletnych zestawach litery są nadrukowane od strony gracza białymi – wtedy orientacja niemal sama się narzuca.
Gdy szachownica nie ma oznaczeń, zostaje tylko kontrola jasnego pola. Warto spojrzeć dwa razy, zanim zacznie się cokolwiek ustawiać. Przekręcenie całej planszy już po rozłożeniu figur to klasyczny bałagan gwarantowany.
Oznaczenia pól – po co te litery i cyfry
Na krawędziach szachownicy często znajdują się litery od a do h i cyfry od 1 do 8. To nie ozdoba, tylko system współrzędnych, dzięki któremu można zapisywać i analizować partie. Ustawienie poprawnej orientacji szachownicy sprawia, że te oznaczenia zaczną mieć sens.
Poziome rzędy pól (od strony białych do czarnych) to rangi, oznaczone cyframi 1–8. Najbliżej gracza białymi jest rząd 1, dalej 2, aż do 8 przy bierkach czarnych. Pionowe kolumny to linie, opisane literami od a (po lewej stronie z perspektywy białych) do h (po prawej).
Ten system jest ważny, bo wszystkie standardowe opisy ustawienia figur (np. „król na e1”) zakładają poprawnie zorientowaną szachownicę. Jeśli plansza będzie leżała odwrotnie, każdy schemat stanie się mylący, a nauka gry niepotrzebnie trudniejsza.
Jeśli cokolwiek się „nie zgadza” przy ustawieniu – zamiast przestawiać pojedyncze figury, szybciej i czyściej jest zdjąć wszystkie bierki, poprawić orientację planszy i zacząć od zera.
Ustawienie białych figur – logiczna kolejność
Białe zawsze zaczynają partię, więc naturalnie jako pierwsze ustawia się ich bierki. Najwygodniej robić to w dwóch krokach: najpierw „ciężkie” figury w pierwszym rzędzie, potem piony.
Pierwszy rząd białych – wieże, skoczki, gońce, hetman i król
Figury białych stoją na pierwszym rzędzie (ranga 1). Ustawianie dobrze zacząć od narożników i przesuwać się do środka:
- Na pola a1 i h1 wchodzą wieże. Zawsze w samych rogach.
- Obok wież, na polach b1 i g1, stoją skoczki (konie).
- Dalej do środka, na polach c1 i f1, ustawia się gońce.
- Pozostają dwa środkowe pola: d1 i e1. Tu pojawia się zasada, którą warto zapamiętać raz na zawsze: hetman stoi na polu swojego koloru. Biały hetman staje na jasnym polu, czyli na d1. Król trafia na pozostałe środkowe pole, czyli e1.
Taka kolejność – od rogów do środka – pomaga uniknąć chaosu i przypadkowego przestawiania już ustawionych figur. Z czasem cały proces ustawia się niemal „z pamięci mięśniowej”: wieże w rogi, „konie obok”, „biskupi” (gońce) bliżej środka, hetman na swój kolor, król na ostatnie wolne pole.
Drugi rząd białych – linia pionów
Po ustawieniu pierwszego rzędu przychodzi kolej na piony. Wszystkie osiem białych pionków tworzy prostą linię na drugim rzędzie, czyli na polach a2, b2, c2, d2, e2, f2, g2, h2.
Tu nie ma wyjątków ani skomplikowanych zasad – każdy pion zajmuje po prostu pole bezpośrednio przed jedną z figur pierwszego rzędu. Dzięki temu od razu widać wyraźny „front” białych: linia pionów przed bardziej wartościowymi figurami.
Jeśli po ustawieniu białych pojawia się uczucie, że wszystko jest „symetryczne i równe”, to dobry znak. Hetman i król tworzą centrum, obok nich po dwóch stronach stoją gońce, jeszcze dalej skoczki, a na skrajach wieże, przed którymi rozciąga się mur z pionów.
Ustawienie czarnych – lustrzane odbicie
Ustawienie czarnych wygląda tak samo jak białych, tylko wszystko dzieje się po przeciwnej stronie planszy. Czarnych stawia się na rzędach 7 i 8. Zasada „hetman na kolor swojego pola” nadal obowiązuje.
Najpierw ustawia się ciężkie figury na ósmym rzędzie:
- Na polach a8 i h8 lądują czarne wieże.
- Na b8 i g8 – czarne skoczki.
- Na c8 i f8 – czarne gońce.
- W centrum, na polu d8, staje czarny hetman (pole jest ciemne, czyli pasuje kolorem do figury). Na pozostałym środkowym polu e8 ustawia się czarny król.
Następnie na całym siódmym rzędzie ustawia się osiem czarnych pionów: od a7 do h7. Powstaje odwrócone lustrzane odbicie pozycji białych. Prawidłowe wrażenie wizualne po skończeniu ustawiania: dwa „mury” pionów naprzeciw siebie, za nimi całe „zaplecze” figur gotowych do wejścia do gry.
Szybka kontrola: hetmany obu kolorów zawsze stoją naprzeciw siebie na jednej linii (biały na d1, czarny na d8), podobnie królowie (e1 i e8). Jeśli któryś z nich „patrzy” ukośnie zamiast wprost, coś jest źle ustawione.
Kontrola poprawności – szybki przegląd w 5 punktach
Po ustawieniu wszystkich figur warto poświęcić kilkanaście sekund na kontrolę. Pozwala to uniknąć sporów w trakcie gry i dziwnych sytuacji typu „czemu mam dwie wieże obok siebie?”.
Najprostsza lista kontrolna wygląda tak:
- Białe pole w prawym dolnym rogu u obu graczy.
- Wieże w rogach obu stron (a1, h1, a8, h8).
- Hetman na polu swojego koloru: biały na d1 (jasne), czarny na d8 (ciemne).
- Dwa rzędy wolne pośrodku planszy – rangi 3 i 4 są puste od białych, 5 i 6 od czarnych.
- Liczba bierek: po 16 figur każdej barwy, w tym po 8 pionów.
Jeśli coś się nie zgadza, najłatwiej zacząć od sprawdzenia hetmana. To on najczęściej ląduje na złym polu, gdy szachownica jest źle obrócona lub figury są ustawiane „na czuja”, bez liczenia pól.
Warto też od razu wyrobić w sobie nawyk sprawdzania wolnej przestrzeni w centrum: pomiędzy pionami białymi a czarnymi mają być dwa puste rzędy pól. Gdy piony stoją od razu „twarzą w twarz” (np. białe na trzecim, czarne na czwartym rzędzie), wiadomo, że ktoś się pośpieszył i przesunął je za daleko.
Najczęstsze błędy początkujących i jak ich unikać
Przy pierwszych próbach ustawiania szachów pojawiają się ciągle te same pomyłki. Zamiast co chwilę zerkać do obrazków, lepiej kojarzyć konkretne „wpadki” i wiedzieć, jak im zapobiegać.
Pierwszy klasyczny błąd to zamiana miejscami króla i hetmana. Dzieje się tak zwykle wtedy, gdy ignoruje się zasadę „hetman na kolor swojego pola”. Zapamiętanie tego jednego zdania rozwiązuje problem raz na zawsze. Przy każdej próbie ustawiania wystarczy spojrzeć: biały hetman ma stać na jasnym, czarny na ciemnym środku.
Drugi częsty problem to zła orientacja szachownicy. Z zewnątrz wszystko wygląda poprawnie – figury są ułożone, dzieci grają, tylko nagle wychodzi, że roszada po stronie hetmańskiej wygląda dziwnie krótko. Tu pomaga odruch: przed dotknięciem figur automatycznie rzucić okiem na róg planszy i upewnić się, że jasne pole jest po prawej stronie.
Trzeci typowy błąd to pomylenie skoczków z gońcami lub ich pól. Przy szybkim ustawianiu łatwo wrzucić konia nie na b1, tylko na c1. Aby tego uniknąć, praktycznie jest zawsze zaczynać od wież w rogach, a potem „liczyć” miejsca: przy wieży stoi skoczek, przy skoczku goniec. Takie powtarzane „wieża–koń–goniec” po obu stronach wytwarza schemat trudny do pomylenia.
Czwarty błąd: piony nie w jednej linii. Gdy któryś stoi np. na trzecim rzędzie zamiast na drugim (u białych) czy na szóstym zamiast na siódmym (u czarnych), ustawienie traci przejrzystość. Wystarczy jedno spojrzenie z boku: linia pionów ma tworzyć prostą linię bez „schodków”. Jeśli coś odstaje, pion wędruje z powrotem na właściwy rząd.
Co dalej po ustawieniu – pierwszy ruch i podstawowy porządek
Gdy wszystko już stoi na swoich miejscach, można grać. Zawsze pierwszy ruch należy do białych. Pionki poruszają się do przodu (z perspektywy gracza białymi – w górę planszy, a czarnymi – w dół), figury mają swoje konkretne schematy ruchu, ale to już osobny temat.
Na początku warto trzymać się zasady porządku na planszy: nie trzymać zbitych figur pomiędzy polami, nie dotykać kilku bierek naraz, nie przesuwać przypadkiem pionów podczas sięgania po inne figury. Przejrzyste ustawienie startowe i dbałość o porządek w trakcie partii ułatwiają naukę gry i analizę własnych ruchów.
Po kilku ustawieniach całość staje się automatyczna. Schemat „jasne pole po prawej, wieże w rogach, hetman na swój kolor, piony w dwóch pełnych liniach” wystarczy, by każdy zestaw szachów – nieważne, czy klasyczny drewniany, czy podróżny plastikowy – w kilka chwil był gotowy do uczciwej partii.