Zygmunt Luksemburski to jedna z tych postaci średniowiecznej Europy, które trudno jednoznacznie ocenić. Król Węgier, Czech, Niemiec i Włoch, a od 1433 roku cesarz rzymski – człowiek, który przez pół wieku kształtował politykę kontynentu, toczył krucjaty, zwoływał sobory i nieustannie lawirował między sojusznikami a wrogami. Jego życiorys to nie jest opowieść o spokojnym panowaniu – to historia ambicji, wielkich planów i równie wielkich porażek. Był trzecim i ostatnim cesarzem z dynastii luksemburskiej.
Pochodzenie i wczesne lata
Zygmunt Luksemburski urodził się 14 lub 15 lutego 1368 roku w Norymberdze. Był drugim synem cesarza Karola IV Luksemburskiego oraz jego czwartej żony – Elżbiety Pomorskiej. Był prawnukiem Kazimierza III Wielkiego, co w przyszłości miało mu posłużyć jako argument przy roszczeniach do tronu polskiego.
Na dworze węgierskim w Tyrnawie otrzymał gruntowne wychowanie – nauczył się niemieckiego, czeskiego, węgierskiego, łaciny, francuskiego, włoskiego, a być może i chorwackiego. Źródła z epoki przedstawiają go przeważnie jako człowieka pełnego uroku osobistego. Cieszył się uznaniem współczesnych, którzy widzieli w nim kogoś, kto umie zjednywać sobie ludzi – znał sześć języków i w każdym potrafił być bezpośredni i ujmujący.
W 1373 roku został margrabią brandenburskim; przeznaczono go na męża Marii, córki Ludwika Węgierskiego, by w przyszłości mógł dziedziczyć tron polski. Po śmierci ojca brat Zygmunta – Wacław IV – został królem Czech, a Zygmuntowi przypadła Brandenburgia.
Małżeństwa i potomstwo
Maria Andegaweńska – pierwsza żona
W sierpniu 1385 roku Zygmunt Luksemburski pojął za żonę Marię Andegaweńską. Był to związek z wyraźnym wymiarem politycznym – Maria była córką króla Ludwika Węgierskiego i siostrą Jadwigi Andegaweńskiej, przyszłej królowej Polski. W 1387 roku Zygmunt uwolnił żonę i koronował się na króla węgierskiego.
Z tego związku urodził się syn, który zmarł tuż po narodzinach. Poród był przedwczesny, wywołany upadkiem z konia, i skutkował również śmiercią samej Marii w maju 1395 roku. Śmierć żony była dla Zygmunta poważnym ciosem – nie tylko osobistym, ale i politycznym, gdyż to przez nią miał prawo do tronu węgierskiego.
Barbara Cylejska – druga żona
W 1408 roku Zygmunt poślubił kuzynkę polskiej królowej Anny – Barbarę Cylejską. Ich jedynym dzieckiem była urodzona w 1409 roku córka Elżbieta.
Następcą tronu węgierskiego i czeskiego był zięć Zygmunta – Albrecht Habsburg. Zygmunt dożył sędziwego wieku – zmarł mając 69 lat, 9 grudnia 1437 roku. Nie doczekał się męskiego potomka. Spuściznę po nim odziedziczyli Habsburgowie.
Relacja z Barbarą Cylejską zakończyła się dramatycznie. Cztery dni przed śmiercią Zygmunt Luksemburski podjął decyzję o uwięzieniu swojej drugiej żony. Zdecydował się na ten krok, aby uniemożliwić jej małżeństwo z Władysławem Warneńczykiem – starszym synem króla Polski Władysława II Jagiełły, z którym stosunki zawsze miał napięte.
Droga do korony węgierskiej
Droga Zygmunta do władzy na Węgrzech była daleka od prostej. Po śmierci teścia Ludwika Andegaweńskiego w 1382 roku sytuacja była skomplikowana – Maria objęła tron po śmierci Ludwika, ale rządy sprawowała jej matka Elżbieta Bośniaczka i jej faworyt Mikołaj Garai. Zygmunt przez lata musiał walczyć o pozycję na dworze węgierskim, a jego relacje z teściową były wyjątkowo złe.
W czerwcu 1385 roku Zygmunt Luksemburski został przez Elżbietę Bośniaczkę wypędzony z Węgier. Mimo to nie zrezygnował z walki o wpływy. Ostatecznie w 1387 roku koronował się na króla węgierskiego i przez kolejne 50 lat pozostał na tym tronie – najdłużej ze wszystkich swoich tytułów.
Zygmunt Luksemburski był królem Węgier przez pół wieku – od 1387 do 1437 roku. To najdłużej sprawowany przez niego tytuł królewski.
Stosunki z Polską i Zakonem Krzyżackim
Rywalizując z Polską o Ruś Czerwoną, Mołdawię i Wołoszczyznę, Zygmunt konsekwentnie dążył do osłabienia państwa polsko-litewskiego. Jego polityka opierała się na ciągłym wspieraniu zakonu krzyżackiego – stanął po jego stronie w czasie wojny 1409–1411.
W 1410 roku wypowiedział Polsce wojnę, jednak skończyło się na kilku demonstracyjnych wypadach do ziemi sądeckiej. Zmiana stosunków Zygmunta z Polską nastąpiła po polskim zwycięstwie pod Grunwaldem i podpisaniu I pokoju toruńskiego w 1411 roku.
8 listopada 1412 roku podpisał umowę z Władysławem Jagiełłą, na mocy której pod polskie władanie przechodziło – jako zabezpieczenie pożyczki udzielonej cesarzowi – 16 miast. Był to tak zwany zastaw spiski. Fakt, że jeden z najpotężniejszych władców ówczesnej Europy musiał zastawiać miasta, żeby pokryć długi wojenne, wiele mówi o stanie jego finansów.
Był pomysłodawcą, nieudanego wprawdzie, ale całkiem realnego planu rozbioru Polski z końca XIV wieku. Jako superarbiter w sporach polsko-krzyżackich robił wszystko, by nie osłabić państwa zakonnego.
Krucjaty i walka z Turkami osmańskimi
Broniąc zagrożonych Węgier przed inwazją Turków osmańskich, zorganizował krucjatę, w której wzięło udział rycerstwo zachodnie – Francuzi i Burgundczycy – zakończoną klęską w bitwie pod Nikopolis 25 września 1396 roku.
Zmuszony do ucieczki z pola bitwy, razem z wielkim mistrzem joannitów i grupą niemieckich rycerzy dotarł drogą wodną do Konstantynopola, skąd przez Morze Egejskie i Adriatyk powrócił na Węgry. To była dotkliwa porażka – zarówno militarna, jak i wizerunkowa.
Klęska pod Nikopolis w 1396 roku była jedną z największych porażek chrześcijańskiego rycerstwa w walce z Turkami osmańskimi w XIV wieku.
Mimo to wielu historyków chwali jego polityczną wyobraźnię, bowiem jako jeden z pierwszych władców europejskich poważnie potraktował rosnące zagrożenie ze strony Turków. W 1428 roku Jerzy Branković, chcąc uwolnić Serbię spod zwierzchnictwa tureckiego, oddał Zygmuntowi Belgrad w zamian za pomoc zbrojną. Wyprawa serbsko-węgierska skończyła się jednak klęską pod Gołubcem i ponowną ucieczką Zygmunta z pola bitwy.
Sobór w Konstancji i koniec Wielkiej Schizmy
To właśnie w sprawach kościelnych Zygmunt Luksemburski odniósł jedno z największych swoich sukcesów. Przyczynił się do zwołania soboru w Konstancji w 1414 roku i odegrał podczas niego istotną rolę, doprowadzając do zakończenia Wielkiej Schizmy Kościoła katolickiego.
24 grudnia 1414 roku na czele okazałego orszaku Zygmunt Luksemburski wjechał do Konstancji, aby wziąć udział w soborze powszechnym. Obrady zgromadzenia trwały do 1418 roku i zakończyły się wybraniem nowego i jedynego papieża – Marcina V.
Sobór w Konstancji miał też ciemną stronę – sprawę Jana Husa. Zygmunt nakazał Husowi stawienie się na soborze, przekazując mu zarazem list żelazny gwarantujący mu bezpieczeństwo. Ostatecznie jednak Hus został w Konstancji skazany na śmierć i 6 lipca 1415 roku spalony na stosie. Konsekwencje tej decyzji były poważne – przewrotne postępowanie wobec Jana Husa wzbudziło powszechne oburzenie i wywołało gwałtowny sprzeciw Czechów wobec zamiaru objęcia przez niego tronu czeskiego.
Walki z husytami i korona czeska
Królem Czech Zygmunt Luksemburski został formalnie w momencie śmierci Wacława IV 16 sierpnia 1419 roku. W praktyce jednak objęcie władzy zajęło mu znacznie więcej czasu – husyci nie zamierzali go wpuścić na tron.
Wyprawiał się przeciw czeskim husytom i poniósł porażki pod Witkowem i Wyszehradem w 1420 roku, pod Niemieckim Brodem w 1422 roku, pod Uściem w 1426 roku, pod Tachovem w 1427 roku. Wieloletnia wojna z husytami spustoszyła jego skarbiec i wciągnęła go w długi.
28 lipca 1420 roku koronował się na króla Czech, jednak zasiadł na tronie dopiero 16 lat później. To wymowna ilustracja przepaści między tytułem a rzeczywistą władzą – przez półtorej dekady był królem Czech tylko na papierze.
Zakon Smoka i dyplomacja europejska
Zygmunt Luksemburski był nie tylko władcą i wodzem – był też sprawnym dyplomatą i kreatorem symboli władzy. Zreorganizował Zakon Smoka i zaczął przyjmować nowych członków z zagranicy, między innymi królów Aragonii i Neapolu oraz rumuńskiego księcia sąsiedniej Wołoszczyzny.
Ostatni z nich był tak ukontentowany swoją inwestyturą, że przyjął imię Smoka, czyli po rumuńsku Draco, które później jego syn Wład III, zwany Palownikiem (1430–1476), adaptował w przekształconej formie Drakuli. Innymi słowy – Zygmunt Luksemburski pośrednio dał światu postać, od której pochodzi jeden z najsłynniejszych literackich wampirów.
Król Anglii Henryk V mianował Zygmunta kawalerem Orderu Podwiązki. W zamian Zygmunt uczynił Henryka rycerzem Zakonu Smoka i podarował mu miecz oraz pochwę z insygniami zakonu. Na wieść o śmierci Zygmunta w 1437 roku w każdej angielskiej katedrze odprawiano msze za jego duszę.
Koronacja cesarska i schyłek panowania
W maju 1433 roku, ponad dwie dekady po wyborze na niemieckiego króla, papież w Rzymie koronował Zygmunta na cesarza. Był królem Węgier, Niemiec, Czech i Włoch, a pod koniec życia jako trzeci przedstawiciel dynastii Luksemburgów osiągnął godność cesarza.
Negocjacje Zygmunta w sprawie pokoju między Anglią a Francją odzwierciedlały jego przekonanie, że tytuł cesarski jest czymś więcej niż tylko niemieckim urzędem i czyni go przywódcą chrześcijaństwa. Na znak swojej wysokiej pozycji przewodniczył soborom kościelnym w Konstancji i Bazylei, aby promować unię między Kościołem katolickim i prawosławnym.
Prowadzone przez niego wojny wymagały ogromnych nakładów finansowych. Szukając pokrycia dla tych wydatków, wyprzedawał dobra królewskie i cesarskie oraz zaciągał liczne długi i nakładał nadmierne podatki.
Zygmunt Luksemburski był jednocześnie królem Węgier, Czech, Niemiec i Włoch oraz cesarzem rzymskim – tytułów miał wiele, ale realna władza nieraz wymykała mu się z rąk.
Ocena historyczna
Obie strony zgadzają się z tym, że Zygmunt Luksemburski był osobą o wysokiej inteligencji, władcą niezwykle energicznym, o wygórowanych ambicjach. Przyczyn niepowodzeń tego nietuzinkowego władcy upatruje się zarówno w sprzecznościach jego charakteru, jak i w utopijności podejmowanych przez niego przedsięwzięć. Faktem jest, że polityka prowadzona przez Zygmunta doprowadziła do licznych wojen, a w ostatecznym rezultacie przyczyniła się do znacznego osłabienia rządzonych przez niego państw.
W zachodniej historiografii Zygmunt postrzegany jest przede wszystkim jako nieudolny kontynuator reform Karola IV i jednocześnie jako jeden z ostatnich wielkich krzyżowców Europy. Władca ten miał ambicje, by dorównać swojemu ojcu, cesarzowi Karolowi IV, jednemu z najwybitniejszych średniowiecznych monarchów. Czy mu się to udało – historycy spierają się do dziś.
Zygmunt Luksemburski pojawił się też w kulturze popularnej. Jego postać pojawia się w polskiej telenoweli historycznej Korona królów – w postać króla wciela się Dominik Mirecki, a młodego Zygmunta zagrał Maksymilian Dobrowolski. Jest też postacią negatywną w fabularnej grze akcji Kingdom Come: Deliverance oraz jej sequelu Kingdom Come: Deliverance II.
- Urodzony: 14/15 lutego 1368, Norymberga
- Zmarł: 9 grudnia 1437, Znojmo (w wieku 69 lat)
- Ojciec: cesarz Karol IV Luksemburski
- Matka: Elżbieta Pomorska
- Pierwsza żona: Maria Andegaweńska (poślubiona 1385, zm. 1395)
- Druga żona: Barbara Cylejska (poślubiona 1408)
- Córka: Elżbieta Luksemburska (ur. 1409), która wyszła za Albrechta Habsburga
- Tytuły: margrabia brandenburski, król Węgier (1387–1437), król Niemiec (1410/1411), król Czech (1419/1436), cesarz rzymski (1433–1437)