Jan Franciszek Miodek to jeden z tych nielicznych naukowców, którym udało się wyjść poza mury uczelni i stać się prawdziwą postacią publiczną — bez utraty merytorycznej powagi. Urodzony w Tarnowskich Górach, przez dekady związany z Wrocławiem, przez ponad 20 lat tłumaczył Polakom zawiłości ich własnego języka z telewizyjnego ekranu. Trzy Wiktory, jeden SuperWiktor, ponad kilkanaście książek i blisko 1700 felietonów — to tylko część tego, co zostawił po sobie profesor, który pierwotnie marzył o zostaniu sprawozdawcą sportowym.
Tarnowskie Góry: skąd się wziął profesor Miodek
Jan Franciszek Miodek urodził się 7 czerwca 1946 roku w Tarnowskich Górach, w rodzinie nauczycielskiej. To nie przypadkowy szczegół — dom, w którym dorastał, dosłownie był przesiąknięty edukacją i słowem. Jego ojciec, Franciszek Miodek, uczył muzyki i przez długie lata dyrektorował w Szkole Podstawowej nr 2 w Tarnowskich Górach, a mama Janina była polonistką rodem spod Puław, którą losy przywiodły po pierwszej wojnie światowej na Śląsk. Zapisała się złotymi zgłoskami w pamięci wielu pokoleń nauczycieli, których wykształciła — uczyła w Liceum Pedagogicznym w Tarnowskich Górach.
Profesor wielokrotnie przyznawał, że to właśnie to połączenie — belferskie tradycje i śląski klimat — rozbudziło w nim zainteresowanie językiem. W 1963 roku zdał egzamin dojrzałości w II Liceum Ogólnokształcącym im. Stanisława Staszica w rodzinnych Tarnowskich Górach. Na świadectwie maturalnym zdobył wyjątkową średnią 4,9 — ze wszystkich przedmiotów osiągnął ocenę bardzo dobrą, z wyjątkiem matematyki, gdzie jego ocena to „4″.
Średnia 4,9 na maturze — jedyna „czwórka” to matematyka. Reszta: same piątki.
Studia i droga na uczelnię — od dziennikarstwa do językoznawstwa
Zamierzał zostać sprawozdawcą sportowym. W 1963 roku rozpoczął jednak studia na polonistyce Uniwersytetu Wrocławskiego. Decyzja okazała się przełomowa — choć piłka nożna pozostała jego wielką pasją, to właśnie filologia polska stała się polem, na którym zbudował imponującą karierę.
Pod koniec lat 60., już jako asystent w Katedrze Języka Polskiego, Miodek rozpoczął prowadzenie stałej rubryki — „Rzecz o języku” — na łamach wrocławskiego „Słowa Polskiego”. Rubryka trwa do dziś, tyle że teraz ukazuje się w „Gazecie Wrocławskiej”. Do momentu obchodów 65. urodzin profesora w ramach tej rubryki napisał około 1700 tekstów, które stały się podstawą sześciu publikacji książkowych.
W 1983 roku otrzymał stopień doktora habilitowanego i został docentem na Uniwersytecie Wrocławskim. W 1995 roku odebrał z rąk prezydenta Lecha Wałęsy tytuł profesorski. Od maja 1989 do sierpnia 2016 roku Jan Miodek był dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego — to ponad ćwierć wieku na czele jednej z najważniejszych tego typu jednostek w Polsce.
Działalność naukowa — czym zajmował się profesor
Przedmiotem prac Jana Miodka stała się polszczyzna współczesna i dawna, ogólna i regionalna. Zainteresowaniem badawczym objął szeroki zakres wiedzy o języku — od gramatyki, przez leksykologię, leksykografię i frazeologię, po dialektologię, socjolingwistykę, onomastykę, język mediów, dyskurs religijny, publicystyczny i polityczny.
Miodek jest członkiem Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk i Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN od początku jej istnienia, czyli od 1996 roku. To instytucje, które realnie wpływają na kształt oficjalnych norm językowych w Polsce — zasiadanie w nich to nie honorowy tytuł, lecz konkretna odpowiedzialność za to, jak brzmi polszczyzna w oficjalnym obiegu.
Profesor jest doktorem honoris causa Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego i Uniwersytetu Opolskiego. Jest autorem kilkunastu książek i kilkuset artykułów. Publikował również m.in. w „Tygodniku Powszechnym” oraz „Wiedzy i Życiu”.
Najważniejsze książki
Dorobek wydawniczy Jana Miodka jest imponujący i obejmuje zarówno prace stricte naukowe, jak i pozycje adresowane do szerokiej publiczności. Do najważniejszych należą: Syntetyczne konstrukcje leksykalne w języku polskim (Wrocław 1976), Kultura języka w teorii i praktyce (Wrocław 1983), O języku do kamery (Rzeszów 1992), Słownik ojczyzny polszczyzny (Wrocław 2002) oraz Słowo jest w człowieku (Wrocław 2007).
W 2002 roku ukazał się Słownik ojczyzna polszczyzna — publikacja, która scala wieloletni dorobek naukowca. Wśród pozycji popularnonaukowych szczególne miejsce zajmuje seria poradników językowych, które przez lata trafiały do szkół i domów prywatnych czytelników — profesor konsekwentnie traktował popularyzację wiedzy jako misję, nie jako poboczną działalność.
Telewizja: „Ojczyzna polszczyzna” i fenomen medialny
Program, który zmienił sposób mówienia o języku
Od 1987 roku, przez 20 lat, Miodek prowadził program telewizyjny „Ojczyzna polszczyzna”, będący krótkim wykładem poświęconym wybranym problemom języka polskiego. Format był prosty — profesor, kamera, konkretny problem językowy. Żadnych efektów specjalnych, żadnych gości na siłę. I właśnie ta prostota okazała się strzałem w dziesiątkę.
Od 2009 roku na antenie TVP Polonia emitowany jest program „Słownik polsko@polski”, w którym profesor odpowiada na pytania widzów. To kolejny dowód na to, że formuła bezpośredniego kontaktu z odbiorcą — tym razem już w erze internetu — nadal działa. Widzowie z kraju i ze świata zadają pytania, profesor odpowiada. Żadnej zbędnej otoczki.
Nagrody i pozycja w świecie mediów
Profesor Jan Miodek jest laureatem trzech Wiktorów, które zdobył w latach 1988, 1991 i 1998, oraz zdobywcą nagrody SuperWiktora za całokształt twórczości w 1998 roku. Ten status potwierdzają również zdobyte przez niego: Złoty Ekran i laur Gwiazdy TVP.
4. miejsce w plebiscycie tygodnika „Polityka” na najwybitniejsze osobowości telewizyjne XX wieku — jedyny naukowiec w czołówce.
W roku 2000 Jan Miodek zajął czwarte miejsce w zorganizowanym przez pismo „Polityka” plebiscycie na najwybitniejsze postaci telewizji XX wieku. Wyprzedzili go wyłącznie prezenterzy i aktorzy — żaden inny naukowiec nie znalazł się nawet w pobliżu czołówki. Jest bodaj pierwszym polskim naukowcem, który odbył tournée po USA i Kanadzie — jak żaden inny polski profesor został okrzyknięty osobowością telewizyjną wszech czasów.
Śląsk w sercu — honorowy obywatel Tarnowskich Gór
Jan Miodek przy każdej okazji podkreśla, że jest Ślązakiem. Mimo że od dekad mieszka i pracuje we Wrocławiu, więź z rodzinnymi Tarnowskimi Górami nigdy nie osłabła. Profesor jest honorowym obywatelem Tarnowskich Gór i Wrocławia. To rzadkie wyróżnienie — i znamienne, że otrzymał je od obu miast, które ukształtowały jego życie.
Kopalniany szyb z lukru zdobił wielki tort, którym Polonia amerykańska powitała go w Chicago — nawet rodakom za oceanem ten wybitny językoznawca kojarzy się ze Śląskiem. Podczas jednej z wizyt w USA i Kanadzie pokonał 10 tysięcy kilometrów w 30 dni, odwiedzając 10 miast, m.in. Chicago, Nowy Jork, Detroit, Toronto i Vancouver, i wygłosił dla Polonii 35 wykładów.
Życie prywatne
Od 1968 roku żoną Jana Miodka jest Teresa Taczanowska, z którą poznał się jeszcze w czasie studiów. Para doczekała się syna Marcina, który urodził się w 1976 roku. Syn profesora także zdecydował się wybrać ścieżkę akademicką — jest doktorem nauk humanistycznych oraz pracownikiem Instytutu Filologii Germańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Można powiedzieć, że filologia to w tej rodzinie tradycja — tyle że każde pokolenie wybrało inny jej obszar.
Jan Miodek mieszka razem z żoną we Wrocławiu, z którym nierozerwalnie związane jest jego życie zawodowe — to właśnie w tym mieście podjął studia i tutaj rozwijał swoją akademicką karierę.
Ciekawostki, które warto znać
Profesor to kibic Ruchu Chorzów i żywa encyklopedia wiedzy o futbolu. Pasja do piłki nożnej towarzyszy mu od dzieciństwa i nigdy jej nie ukrywał — co zresztą czyniło go bardziej ludzkim w oczach widzów przyzwyczajonych do wizerunku profesora jako kogoś oderwanego od codzienności.
- Marzenie z młodości: zamierzał zostać sprawozdawcą sportowym.
- Rubryka „Rzecz o języku”: od roku 1968 prowadzi cotygodniową rubrykę językową, publikowaną najpierw w „Słowie Polskim”, a obecnie w „Gazecie Wrocławskiej”.
- Patron szkoły: jest patronem Szkoły Podstawowej nr 21 w Jastrzębiu Zdroju.
- Nagroda „Zasłużony dla Polszczyzny”: prof. Jan Miodek został laureatem nagrody „Zasłużony dla Polszczyzny”.
- Dwukrotnie najpopularniejszy mieszkaniec Wrocławia: dwukrotnie został wybrany najpopularniejszym mieszkańcem Wrocławia.
- Nagroda im. Wojciecha Korfantego: jest laureatem nagrody Wojciecha Korfantego, Hugona Steinhausa i wielu innych wyróżnień branżowych i regionalnych.
Choć od kilku lat Jan Miodek jest na emeryturze, wciąż aktywnie działa jako popularyzator języka polskiego. Człowiek, który zaczął od marzeń o dziennikarstwie sportowym, skończył jako jeden z najbardziej rozpoznawalnych naukowców w historii polskiej telewizji — i chyba nikt nie ma co do tego żadnych wątpliwości.