Ilona Stawińska to jedna z tych polskich aktorek, które przez dekady tworzyły tkankę rodzimego teatru i kina, nie szukając przy tym rozgłosu na siłę. Urodzona 6 marca 1932 roku w Łodzi, przez całe zawodowe życie związana z Warszawą, zostawiła po sobie dorobek obejmujący zarówno poważne role teatralne, jak i rozpoznawalne kreacje telewizyjne. Szerszej publiczności kojarzy się przede wszystkim z kultowym serialem Czterdziestolatek, ale jej historia jest znacznie bogatsza niż jeden tytuł. Jej życie prywatne, splecione z losami innych wybitnych aktorów PRL-u, do dziś budzi zainteresowanie.
Początki – Łódź, Warszawa i szkoła teatralna
Ilona Stawińska urodziła się 6 marca 1932 roku w Łodzi i przez całe życie pozostała polską aktorką teatralną i filmową. Łódź lat trzydziestych i czterdziestych była miastem przemysłowym, ale też silnie zakorzenionym w kulturze – to środowisko ukształtowało wiele wybitnych postaci polskiej sztuki.
W 1953 roku ukończyła Państwową Wyższą Szkołę Teatralną im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, a na deskach teatru zadebiutowała 21 lipca tego samego roku. Debiut i dyplom w tym samym roku to tempo, które mówi samo za siebie – Stawińska od razu weszła w zawodowe środowisko bez zbędnego ociągania się.
Teatr – trzon całej kariery
Teatr był dla Ilony Stawińskiej czymś więcej niż miejscem pracy. Przez niemal cztery dekady regularnie pojawiała się na scenach kilku znaczących instytucji, budując solidny warsztat aktorski.
Pierwsze sceny – Lublin i Teatr Nowy
W sezonie 1953/54 występowała w Teatrze im. Osterwy w Lublinie, a w latach 1954–1956 w Teatrze Nowym w Warszawie. Praca w Lublinie to klasyczna droga wielu absolwentów warszawskiej PWST – zdobywanie doświadczenia poza stolicą, zanim otworzyły się drzwi do największych scen.
Teatr Współczesny – dom na długie lata
W latach 1956–1963 oraz ponownie w latach 1968–1991 Stawińska była aktorką Teatru Współczesnego w Warszawie. W międzyczasie, w latach 1963–1965 oraz w sezonie 1967/68, grała w Teatrze Polskim, a w latach 1965–1967 w Teatrze Studio w Warszawie.
Teatr Współczesny stał się dla niej miejscem, do którego wracała. Łącznie spędziła tam ponad trzydzieści lat, co świadczy o wyjątkowej więzi z tą sceną i jej repertuarem. Do najważniejszych spektakli, w których zagrała, należały Kobieta w ogrodzie i Gdy wraca młodość.
Ilona Stawińska przez ponad trzy dekady była związana z Teatrem Współczesnym w Warszawie – od 1956 do 1991 roku, z kilkuletnią przerwą na pracę w Teatrze Polskim i Teatrze Studio.
Stawińska wyróżniała się niezwykłą wszechstronnością i głębokim wyczuciem sztuki aktorskiej, co pozwoliło jej kreować niezapomniane postaci zarówno na deskach teatru, jak i przed kamerą. Jej kariera teatralna obejmowała szeroki zakres ról, od klasyki po współczesność.
Filmografia – od kina do telewizji
Równolegle z pracą teatralną Stawińska budowała swoją filmową i telewizyjną obecność. Jej filmografia obejmuje takie tytuły jak Celuloza z 1953 roku, gdzie wcieliła się w postać służącej Maryni, czy Cień z 1956 roku, gdzie grała rolę praczki Tekli.
W Czterdziestolatku grała koleżankę z pracy Magdaleny Karwowskiej. Widzowie mogli oglądać ją także w filmach Cień, Motyle i Przerwany lot.
Świetnie radziła sobie także na małym ekranie, występując w licznych spektaklach telewizyjnych, takich jak Czterdziestolatek czy Kobieta w ogrodzie. Serial Jerzego Gruzy okazał się dla niej przepustką do masowej rozpoznawalności – Czterdziestolatek emitowany w latach 1974–1977 był jedną z największych produkcji telewizyjnych PRL-u, a role nawet pobocznych postaci zapamiętywano na lata.
Czterdziestolatek emitowany był w latach 1974–1977. Ilona Stawińska grała w nim koleżankę z pracy głównej bohaterki – Magdaleny Karwowskiej.
Pierwsze małżeństwo – Tadeusz Pluciński
Ilona Stawińska była drugą żoną Tadeusza Plucińskiego oraz Czesława Wołłejki. Historia jej życia prywatnego jest równie barwna, co skomplikowana, a jej perypetie miłosne przez lata były tematem rozmów w środowisku artystycznym.
Ilona Stawińska wyszła za Tadeusza Plucińskiego i wydawało się jej, że będzie u jego boku szczęśliwa. Niestety, związek z pierwszym amantem PRL-u okazał się dla niej udręką. Pluciński był wówczas jednym z najbardziej rozchwytywanych aktorów, słynącym z urody i powodzenia u kobiet – co w praktyce oznaczało poważne problemy w życiu małżeńskim.
Po trzech latach małżeństwa Ilona Stawińska odkryła, że Tadeusz zdradza ją z Kaliną Jędrusik, zostawiła go, a wkrótce potem wyszła za ich wspólnego kolegę z teatru – Czesława Wołłejkę.
Drugie małżeństwo – Czesław Wołłejko i rodzinny galimatias
Czesław Wołłejko, aktor znany ze Stawki większej niż życie, mimo małżeństwa z Haliną Czengierą, zakochał się w Ilonie Stawińskiej, żonie Tadeusza Plucińskiego. To uczucie doprowadziło do rozwodu i ponownego ślubu.
Wołłejko poślubił Stawińską i pozostawali małżeństwem aż do śmierci aktora. Aktor zmarł 7 lutego 1987 roku na atak serca, w trakcie intensywnych przygotowań do roli Wolanda w spektaklu według Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa. Ilona Stawińska przeżyła go o ponad dwie dekady.
Związek Stawińskiej i Wołłejki był jednym z bardziej komentowanych małżeństw aktorskiego środowiska PRL-u. Para, o której w tamtych czasach rozpisywała się prasa, miała nieoczekiwane konsekwencje rodzinne.
Rodzinny węzeł gordyjski
Historia rodzinnych powiązań wokół Ilony Stawińskiej to materiał na osobny rozdział. Czesław Wołłejko miał dwie córki z pierwszego małżeństwa – Jolantę, urodzoną 15 września 1942 roku, i Magdalenę, urodzoną 27 maja 1955 roku. Obie, podobnie jak rodzice, zostały aktorkami.
Tadeusz Pluciński – pierwszy mąż Stawińskiej – został z kolei mężem Jolanty, najstarszej córki Wołłejki. Oznaczało to, że Ilona Stawińska stała się przyszywaną babcią dzieci swojego byłego małżonka – bo Jolanta, pasierbica Stawińskiej, poślubiła właśnie Plucińskiego.
Rodzinne powinowactwa były na tyle skomplikowane, że pogubił się w nich nawet autor książki Poczet aktorów polskich – z rozbawieniem przyznał, że miał problem, by odnaleźć się w ich drzewie genealogicznym.
Ten splątany układ rodzinny nie był jednak źródłem konfliktów – środowisko teatralne PRL-u było na tyle hermetyczne, że podobne sytuacje zdarzały się niejednokrotnie, a wszyscy zainteresowani potrafili funkcjonować zawodowo obok siebie.
Ostatnie lata i śmierć
Ilona Stawińska zmarła 24 maja 2011 roku, w wieku 79 lat. Odeszła po długim życiu wypełnionym pracą sceniczną – jej aktywność w Teatrze Współczesnym trwała do 1991 roku, co oznacza, że przez niemal cztery dekady regularnie pojawiała się na scenie.
Została pochowana na Cmentarzu Wojskowym na warszawskich Powązkach we wspólnym grobie z drugim mężem, Czesławem Wołłejko. Ten szczegół mówi wiele o trwałości ich związku – mimo że Wołłejko odszedł ponad dwadzieścia lat wcześniej, Stawińska spoczęła obok niego.
Dziedzictwo artystyczne
Kariera teatralna Stawińskiej obejmowała szeroki zakres ról, od klasyki po współczesność. W filmie również odnosiła sukcesy, portretując różnorodne postacie z głębią i autentycznością, co przyniosło jej uznanie jako jednej z najwybitniejszych aktorek swojego pokolenia.
Ilona Stawińska nie była aktorką, która zabiegała o pierwszoplanowe role w wielkich produkcjach. Jej siłą była konsekwencja i rzetelność – przez blisko czterdzieści lat tworzyła role, które widzowie zapamiętywali właśnie dlatego, że były autentyczne. W środowisku teatralnym pozostała postacią szanowaną, a jej związek z Teatrem Współczesnym stał się częścią historii tej instytucji.
- Lata aktywności teatralnej: 1953–1991
- Sceny: Teatr im. Osterwy w Lublinie, Teatr Nowy, Teatr Współczesny, Teatr Polski, Teatr Studio (wszystkie w Warszawie lub Lublinie)
- Znane role filmowe i telewizyjne: Celuloza (1953), Cień (1956), Czterdziestolatek (1974–1977), Motyle, Przerwany lot
- Miejsce spoczynku: Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie